Positieve resultaten eerste pilot met chronorooster: verpleegkundigen fitter door de nacht

Nachtwerk hoort bij de zorg, maar vraagt veel van zorgprofessionals. Het verstoort het biologische ritme en kan leiden tot darmklachten en slaapproblemen, met op termijn gevolgen voor de gezondheid. “Als we de zorg toekomstbestendig willen houden, moeten we blijven investeren in het gezondheidswelzijn van onze professionals,” zegt Astrid Salet, internist-intensivist en een van de initiatiefnemers. “In het JBZ namen we al langer maatregelen, zoals eiwitrijke voeding en powernaps, maar het rooster zelf bleef hetzelfde. In oktober en november onderzochten we daarom, samen met het Nederlands Zorginstituut (NZI), voor het eerst of we met het chronorooster nachtwerk gezonder kunnen organiseren.”

Positieve resultaten
Aan de pilot namen 22 verpleegkundigen deel. Een groep van 31 collega’s werkte volgens het gewone rooster en vormde de vergelijkingsgroep.Voor de start van de pilot gaf het merendeel van de deelnemers (77 procent) aan zich uitgeput te voelen na een nachtdienst. Tijdens het werken volgens het chronorooster daalde dit naar minder dan de helft. Ook het aantal verpleegkundigen dat aangaf te moeten vechten tegen de slaap tijdens een nachtdienst nam sterk af: van 86 procent naar 41 procent.

Volgens Salet zijn juist dat belangrijke signalen. “Vechten tegen slaap betekent dat je lichaam eigenlijk zegt: dit is geen moment om wakker te zijn. Je werkt tegen je biologische klok in. Dat kan je echt beroerd laten voelen. Dat we zien dat dit gevoel bijna halveert, laat zien dat het chronorooster beter aansluit bij het natuurlijke ritme.”

Opvallend is ook het verschil in hersteltijd. Veel verpleegkundigen vergelijken het gevoel na een reeks nachtdiensten met een jetlag. Voor de pilot gaven deelnemers aan zich twee tot drie dagen ‘brak’ te voelen. Tijdens de pilot met het chronorooster gaf een groot deel aan dat zij al binnen één dag hersteld waren (59 procent).

Ook andere klachten namen af. Voor de pilot gaf 73 procent van de deelnemers aan last te hebben van maag- en darmklachten tijdens nachtwerk. In de groep die volgens het chronorooster werkte, daalde dit naar 27 procent. Salet: “Als die klachten afnemen, betekent dat waarschijnlijk dat het ritme minder wordt verstoord. Dat is belangrijk, want structurele verstoring van het dag- en nachtritme hangt samen met gezondheidsrisico’s op de lange termijn, zoals diabetes type 2 en hart- en vaatziekten.”

Wat is het chronorooster
Binnen het chronorooster werken verpleegkundigen niet meer de volledige nacht. Zij starten óf vroeg in de ochtend, van 04.00 uur tot in de middag, óf werken van 20.00 uur tot 04.00 uur, afgewisseld met een tussendienst van 12.00 uur tot 20.00 uur. Zo blijft er altijd een deel van de nacht beschikbaar om te slapen en wordt het biologische ritme minder verstoord. Daarnaast houdt het chronorooster rekening met individuele voorkeuren. Sommige mensen zijn van nature vroege vogels, anderen juist avondmensen. 

Kanttekeningen zijn er ook. “Het chronorooster vraagt om aanpassingen in het sociale leven”, zegt Salet. “Wie om vier uur ‘s nachts begint, moet ’s avonds om acht of negen uur naar bed en kan ’s avonds niet sporten.” Salet benadrukt dat het chronorooster niet voor iedereen de ideale oplossing is. “We zien dat het voor een deel van de verpleegkundigen echt verschil maakt. Het is geen one size fits all, maar het biedt een alternatief voor mensen die reguliere nachtdiensten zwaar vinden. Juist die variatie kan bijdragen aan gezonder werken in de nacht.”

Hoe nu verder?
Een deel van de verpleegkundigen gaf aan niet terug te willen naar het oude rooster. Daarom wordt het chronorooster momenteel tijdelijk opnieuw ingezet. Deelname is vrijwillig. Het Jeroen Bosch Ziekenhuis is onderdeel van het consortium Bioclock en binnen dit consortium wordt wetenschappelijk onderzoek gedaan. In juli en augustus volgt een vervolgstudie, waarin ook de invloed van langere en zonnigere dagen wordt meegenomen. Op basis daarvan wordt besloten of en hoe het chronorooster structureel wordt ingevoerd.